Gekweld door geld
(Financieele Dagblad 6 augustus 2005, GWEN VAN LOON)

Opeens een gespekte bankrekening klinkt aantrekkelijk, maar in de praktijk pakt het vaak anders uit. Wie het overkomt, moet zich veelal verdedigen tegenover onbegrip in zijn omgeving. Sommigen raken het spoor zelfs bijster en moeten op zoek naar een nieuwe 'drive for life'.

'In de jaren van de internethype eind jaren negentig zag ik jongeren die helemaal de weg kwijt waren. Sommigen waren pas 23 jaar oud maar hadden de levensstandaard van een 60-jarige. Een aantal van hen kwam in de knel. Want het luxeleven dat ze opeens leidden, gaf lang niet altijd de voldoening waar ze op hoopten. Dat uitte zich in depressies, veel drinken, lang in bed liggen of angststoornissen. Ze waren zakelijk in één klap volwassen geworden, maar emotioneel waren ze nog niet meegegroeid. Dat vond ik echt schokkend', vertelt Sabine Overtoom, coach en psycho-sociaal therapeut, in haar praktijk Mental Business in Huizen.

Het aanlokkelijke van een berg geld blijkt vaak als sneeuw voor de zon te verdwijnen als mensen er echt mee worden geconfronteerd. Natuurlijk zijn er mensen die er oprecht of juist opzichtig van genieten. Maar de meesten worden er juist voorzichtig door. Ze willen het liefst zo anoniem mogelijk door het leven gaan.

Zo ook Klaas Erdbrink (44). Samen met de oprichters verkocht deze bestuursvoorzitter in 2000 zijn nieuwetechnologiebedrijf aan een Amerikaanse beursgenoteerde onderneming. Het was een mooie deal die hem een (vermeende) plaats in de Quote 500 bezorgde. Hij werd betaald in aandelen, die hij in de toekomst kon verzilveren. Op papier bezat Erdbrink ineens een vermogen van 8 miljoen euro. 'Ineens had iedereen adviezen voor je. Maar eigenlijk heb ik alleen naar mijn bank geluisterd. Ik stond mezelf twee "uitspattingen" toe: een prachtig huis en een Mercedes-cabrio. Die Mercedes is weer weg, een waardeloze auto. Van het huis genieten we elke dag.'

Waar hij spijt van heeft, is de manier waarop hij zijn huis heeft gefinancierd. 'De bank stuurde aan op zo hoog mogelijke hypotheeklasten, omdat dat fiscaal interessant was. Maar het idee was juist dat ik van de opbrengst van mijn bedrijf ging leven. Dan zou die hoge aftrekpost er dus niet komen.' De langdurige sabbatical waar Erdbrink, maar vooral zijn vrouw, zich op had verheugd, kwam er niet. 'Ik hield een lege agenda drie maanden vol, daarna begon het weer te kriebelen.'

Inmiddels werkt Erdbrink als ceo bij een ander bedrijf. Niet alleen omdat hij graag werkt. De bodem van zijn vermogen kwam in zicht. 'Ik had het geld in drie potjes verdeeld. Een derde belegde ik in "degelijke" Nederlandse aandelen, een ander deel in private equity en het laatste deel in technologiebedrijven op de Nasdaq. Iedereen weet wat er sinds 2000 is gebeurd op de aandelenmarkten. Daar ben ik aan twee kanten de dupe van: mijn beleggingen rendeerden niet zoals ik had verwacht en de opbrengst van ons bedrijf pakte veel lager uit. Ik vond het vervelend dat aan mijn vrouw uit te moeten leggen en het duurde even voor ze begreep wat de nieuwe situatie inhield. We zijn nog steeds niet arm, maar het ziet er wel minder rooskleurig uit. Ik moet werken om brood op de plank te hebben. Al slaat mijn vrouw soms door. Het irriteert me dat ze soms doet alsof we arm zijn.'

Therapeut Overtoom heeft de laatste jaren veel rijken zien worstelen met identiteitsvraagstukken. 'Vermogende mensen kunnen zich zeer eenzaam voelen.' Ze maakt daarbij onderscheid tussen nieuwe en oude rijken. 'Bij "oud geld" is er verwarring over de vraag of iemand wordt gewaardeerd vanwege zijn familievermogen, of dat het om hemzelf gaat. Er is vaak een onuitgesproken druk om met terugwerkende kracht te bewijzen dat je het waard bent aanspraak te maken op het familiekapitaal. Bij "nieuw geld" zie je ook dat mensen zich afvragen of het om hen gaat. Als zij kwistig met hun geld omspringen, is het niet altijd duidelijk of de omgeving vooral uit is op het (meeprofiteren van het) vermogen.'

Bij Overtoom komen de rijken als ze vastlopen. 'Dat uit zich bijvoorbeeld in depressies, een zwart gat, slaapstoornissen, relationele problemen, angstaanvallen, een verslaving of loyaliteitsconflicten. Klachten als hyperventilatie zie je als mensen lange tijd hun gevoel geen kans geven. Ze raken in paniek of zoeken naar nog grotere kicks om hun behoefte aan spanning te bevredigen. Sommigen komen pas bij mij als ze met justitie in aanraking komen: ze zijn gepakt met drank op achter het stuur of hebben gefraudeerd.'

Volgens Overtoom heeft oud geld er meer moeite mee om bij haar aan te kloppen. 'Vooral chique families zoeken sneller een vertrouweling bij de bank die het vermogen beheert. Hoewel jongere familieleden inmiddels meer gewend zijn aan het idee van een coach.'

Zelfwaardering
De vermogensbeheerder krijgt dus vaak eerder een kijkje achter de schermen. 'De relatie met je vrouw is je eerste privacy, je vermogen volgt daarna', is de ervaring van het hoofd particulier vermogensbeheer bij een Nederlandse bank voor welgestelden. Zijn fictieve naam is Peter Jacobs. Hij wil liever niet dat zijn cliënten zich specifiek in dit verhaal herkennen.

Jacobs onderscheidt drie categorieën vermogenden: de plotselinge (bijvoorbeeld de winnaar van de loterij), de minder plotselinge die zijn hele leven weet dat er straks een flinke erfenis wacht, en ten slotte de ondernemer die zijn bedrijf verkoopt. 'Die laatste categorie is gewend zelf de touwtjes in handen te hebben. Dat is in het begin vaak lastig. Ze willen zelf beleggen en op de manier zoals ze hun bedrijf runden. Maar vaak blijkt dat ze er te weinig verstand van hebben. Beleggingen renderen niet op dezelfde manier als een bedrijf. Als ze dat na verloop van tijd beseffen, neemt hun vertrouwen in jou toe.'

Bij overerving ziet de vermogensbeheerder vaak een ander probleem. Jacobs: 'De familie houdt krampachtig vast aan het idee dat het hele vermogen bij de volgende generatie moet belanden. Zoals de vrouw die alvast een paar miljoen euro kreeg van haar moeder met de uitdrukkelijke boodschap dat bedrag aan haar kinderen door te sluizen. Ik heb haar geadviseerd om mentaal zelf tien procent te houden. Daardoor kon ze zelf relaxter leven. En tegen de tijd dat zij zelf sterft, is de kans groot dat het vermogen weer is aangegroeid. Dat gaf een enorme opluchting.'

Volgens Jacobs is de psychologische last het zwaarst bij mensen die er helemaal niet op voorbereid zijn. 'Als iemand een loterij wint, adviseren we het geld een halfjaar vast te zetten. Er komt zoveel op je af, dat je ervoor moet zorgen niet de druk te voelen snel te beslissen. Maar zodra de eerste renteboeking binnenkomt, schrikken ze al enorm. Het gevaar bestaat dat je alsnog uit de band springt. In de ogen van hun omgeving kunnen ze het bijna nooit goed doen. Als ze "trakteren" is dat normaal, als ze dat niet doen worden ze voor vrek versleten.'

Overtoom ziet grote verschillen in de manier waarop oud geld en pas vermogenden met hun geld omgaan. 'Nieuwe rijken zijn vaak in de veronderstelling dat alles maakbaar is. Zij ontlenen hun zelfwaardering aan de materie die ze bezitten. Kopen een massagestoel, een kant-en-klare boomhut of laten hun lichaam vertimmeren. Ze kopen ook contacten, omdat ze niet (meer) weten hoe je een relatie onderhoudt. Ze scheiden vaker. Alles lijkt inwisselbaar', aldus de psychotherapeute. Meewarig: 'Soms heb ik ook het idee dat ze mijn aandacht kopen.'

'Bij oud geld zie je het tegenovergestelde. Hun hele leven is gericht op beheren, restaureren en consolideren. Kleding en fietsjes worden eindeloos gerepareerd en doorgegeven. Er is veel zorg voor de materie. Het hebben van geld is geen taboe, maar je geeft het niet zomaar uit. Het is bedoeld om aan de volgende generatie door te geven. Door deze houding doe je een groot beroep op het loyaliteitsgevoel met de familie. Als er zich dan een conflict voordoet, moet je je niet alleen losweken van de familiebanden, maar ook je positie als kind veiligstellen. Scheiden ligt in deze kringen veel moeilijker, te meer door de angst dat dan het familiekapitaal wordt verkwanseld', aldus Overtoom.

Of dat de reden is dat zijn ouders getrouwd bleven maar apart gingen wonen, weet James van Munster van Heuven (39) niet. 'Het was water en vuur, maar ze konden ook niet zonder elkaar. Ze reisden nog altijd samen en toen hij ziek werd, zorgde ze ook voor hem.' Zijn vader was aan de beterende hand, toen een andere ziekte zich openbaarde. Binnen een paar dagen overleed hij, nu twee jaar geleden.

Postzegels
Van Munster was van de ene op de andere dag vermogend. Behalve geld waren er antiek, schilderijen, beleggingen en een postzegelcollectie. 'Mijn vader suggereerde altijd dat zijn vermogen in de postzegels zat, maar die verzameling bracht juist weinig op. Na zijn overlijden bleek dat hij over veel meer aandelen beschikte dan wij wisten. Ik schrok me rot. Tijdens onze jeugd zei hij altijd dat hij geen cent te makken had. Met dat idee zijn we grootgebracht. Als mijn moeder overlijdt, weet ik helemaal niet wat ons te wachten staat. Ik weet dat ze nog vermogender is, maar ik heb geen idee hoe groot het kapitaal is.'

Van Munster heeft zijn rouwproces aangegrepen om meer zaken in zijn leven op een rijtje te zetten. Hij is op jonge leeftijd geadopteerd. 'Ik heb lang gezocht naar erkenning. Naar grip op Nederlandse bodem. Ik heb er veel moeite mee dat mijn vader nooit heeft gezegd dat hij van me hield. Nu kan het niet meer. De laatste maanden was ik er altijd voor hem. Ik hoopte dat hij dat nog een keertje zou zeggen.'

Met zijn vermogen doet Van Munster naar eigen zeggen het liefst niks. 'Ik vaar blind op het financiële advies van mijn moeder. Ik heb alleen een nieuwe auto gekocht en ga mijn huis verbouwen. Maar ik vind het verdomd moeilijk het geld uit te geven waar mijn vader voor heeft gewerkt. Terwijl hij het geld juist bewust wilde doorgeven. Toen ik die auto kocht, liep ik drie keer de garage uit om naar boven te kijken en te vragen of hij het wel goed vond.'

Mensen die vastlopen, gunt Overtoom dat ze hun probleem kunnen delen met gelijkgestemden. 'Maar ik merk dikwijls dat ze het niet durven. Ze zouden zich assertiever moeten opstellen en beseffen dat ze als mens de moeite waard zijn, ook met hun twijfels en moeilijkheden. Het is belangrijk jezelf toe te staan zelf iets te vinden en te voelen. Maar in hun pogingen te overleven en te klimmen op de maatschappelijke ladder, hebben ze geleerd zichzelf te verbergen.'

De meeste rijken blijken hun grote uitgaven te beperken tot de aanschaf of het verbouwen van een huis en het kopen van een auto. 'Soms zie je dat mensen ineens een gek investeringsavontuur aangaan, maar veel vaker zie je dat mensen die ineens over het geld beschikken er iets voor terug willen doen. Ze voelen zich soms bijna schuldig dat ze het hebben', is de ervaring van bankier Jacobs. 'Al zie je heel duidelijk dat oud geld daar meer feeling mee heeft.'

Emiel Hak (52), vierde generatie uit een inmiddels beursgenoteerde familieonderneming, is tegenwoordig directeur bij een goededoelenstichting. 'Ik denk niet dat het direct met het vermogen heeft te maken, maar meer met ernstige persoonlijke omstandigheden waar ik mee werd geconfronteerd, vlak na het publiek gaan van het concern.'

Hak had zich intensief met de beursgang bemoeid. Het was een ingewikkeld proces, omdat er veel, en inmiddels wijdvertakte, families bij betrokken waren. 'Ik werkte destijds bij een vermogensbeheerder en wilde daarom wel de belangen van mijn eigen familie behartigen. 'De verkoop leverde het gezin van Hak vijftien miljoen euro op. Veel familieleden namen daarna deel aan de stichting die hij opzette om het familiekapitaal te beheren. Door gezamenlijk te beleggen konden de risico's worden gespreid. 'Zo wilden we de kans vergroten dat we het vermogen kunnen doorgeven aan de volgende generatie.'

Bekoelde relaties
De rol van familiebehartiger zal Hak geen tweede keer op zich nemen. Sommige broers en zussen zijn lijnrecht tegenover hem komen te staan. 'Mijn vader overleed vlak voor de beursintroductie. Inmiddels weet ik dat alleen een erfenis al regelmatig voor gedonder in de tent zorgt. Maar bij ons kwam die hele beursgang er overheen. Ze vertrouwden me niet, vermoedden zelfs dat ik onder een hoedje zou spelen met de notaris. De relatie is met sommigen nog steeds behoorlijk bekoeld. Als mijn moeder straks overlijdt, vermoed ik dat de relaties weer op scherp worden gesteld.'

Ook Jacobs maakt dergelijke situaties mee. 'Bij een oud ondernemersgeslacht zagen we dat de vier broers altijd optraden als een hechte club. Na het overlijden van hun vader duurde dat welgeteld nog twee weken. Toen kwamen hun karakters tot volle wasdom. Met het overlijden van pa was de balans weg. De interne onenigheden werden voor ons zichtbaar, omdat een van de kinderen ineens een grote onttrekking deed.'

Erdbrink stelt dat hij en zijn vrouw niet zijn veranderd door hun rijkdom. 'Maar de omgeving kijkt je ineens heel anders aan. Ik was op slag de "man van zes miljoen" toen we ons huis kochten. Een zus die uit de erfenis van mijn vader nog geld tegoed heeft van alle kinderen laat beslag leggen op ons huis en onze bankrekeningen, omdat ze denkt dat er bij ons het meeste is te halen. De studievriendinnen van mijn vrouw hebben het contact verbroken, na een logeerpartij in ons nieuwe huis. Mijn vrouw heeft er nog steeds moeite mee te vertellen waar ze woont, omdat ze dan een stempel krijgt opgedrukt. Gelukkig genieten we allebei van de nieuwe vriendschappen die we hier hebben gesloten.'

* De namen van de vermogenden zijn om redenen van privacy gefingeerd.
Copyright (c) 2005 Het Financieele Dagblad


Mental Business